Một buổi chiều u ám ở Washington, những dòng tin nóng tiếp tục tràn ngập các bản tin: Donald Trump muốn chiến tranh Ukraine kết thúc. Volodymyr Zelensky cũng muốn điều đó. Các tổng thống, thủ tướng từ khắp nơi trên thế giới, từ châu Âu đến châu Á, đều mong tiếng súng lặng im. Nhưng có một người không nằm trong danh sách ấy: Vladimir Putin.
Với Putin, cuộc chiến này không chỉ là một chiến dịch quân sự. Nó đã trở thành trái tim của cả chế độ, là trục chính trị, tâm lý và kinh tế gắn chặt với quyền lực của ông ta. Chừng nào nó còn tồn tại, chừng đó ông vẫn còn một lá bài để khẳng định vị thế và nuôi dưỡng hình ảnh “Nga bất khuất” trước phương Tây.
Cái bẫy của một cuộc chiến “không thể đàm phán”
Chính sự bất cân xứng ấy đã bóp nghẹt mọi nỗ lực hòa đàm. Suốt hơn ba năm rưỡi kể từ khi Nga mở cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine, chưa có một vòng thương lượng thực chất nào thành công.
Trump tin ông có “bí quyết” phá vỡ bế tắc: dùng khả năng đàm phán trứ danh, cộng với áp lực kinh tế, để buộc Putin phải lùi bước. Ông hình dung mình sẽ bước vào bàn đàm phán như một thương gia lão luyện, khiến đối phương không còn lựa chọn nào khác ngoài việc ký vào thỏa thuận.
Nhưng thực tế lại phức tạp hơn. Đằng sau những tuyên bố đao to búa lớn, những hạn chót thay đổi xoành xoạch và những thông báo “nay thế này, mai thế khác”, chính sách của Trump với Nga lại đi theo lối mòn của nhiều đời tổng thống Mỹ trước: cấm vận kinh tế.
Từ thời Obama, rồi đến nhiệm kỳ đầu của Trump, tiếp nối bởi Biden, và giờ lại là Trump lần hai – Mỹ đã quen với kịch bản này: Nga hành động, Mỹ cấm vận. Khác biệt duy nhất là ở hình thức: với Trump, lệnh trừng phạt đôi khi mang tên “thuế quan”, nhưng bản chất vẫn là gây áp lực kinh tế.
Lý thuyết đẹp – thực tế phũ phàng
Trong sách giáo khoa chính trị, cấm vận được xem như một vũ khí mềm: gây khổ cực để khiến dân chúng bất mãn, từ đó buộc lãnh đạo thay đổi đường lối. Hoặc làm các nhóm tinh hoa – vốn hưởng lợi từ kinh tế mở – nổi giận và tiến hành đảo chính, hay chí ít cũng tạo áp lực chính trị từ bên trong.
Nghe thì hợp lý. Nhưng trên thực tế, kịch bản này hiếm khi xảy ra.
Cấm vận thường chỉ làm khổ người dân thường – những người không có tiếng nói trong chính sách. Họ mất việc, hàng hóa khan hiếm, giá cả leo thang. Trong khi đó, tầng lớp tinh hoa vẫn sống giàu sang. Khoảng cách giàu – nghèo càng rộng ra. Và thay vì nổi giận với giới lãnh đạo trong nước, người dân lại dễ dàng tin vào lời tuyên truyền rằng “kẻ gây ra khổ cực là kẻ thù bên ngoài”.
Ở Nga, điều này càng đúng. Báo chí nằm trong tay nhà nước, thông tin được kiểm soát chặt. Thị trường việc làm, hàng hóa cũng do các nhóm lợi ích thân cận với Kremlin chi phối. Chống lại họ không chỉ vô ích, mà còn nguy hiểm. Trong hoàn cảnh ấy, dân chúng chọn cách im lặng, lo cho cái ăn trước mắt hơn là chuyện chính trị.
Cấm vận – con dao hai lưỡi
Kịch bản “đảo chính cung đình” mà phương Tây mong chờ gần như bất khả. Giới tài phiệt Nga khi bị cắt khỏi thị trường phương Tây đơn giản là tìm bến đỗ mới: Dubai, Trung Quốc, hoặc quay lại Moscow. Dù chiếc “bánh” kinh tế nhỏ hơn, họ vẫn thà tranh nhau miếng bánh còn lại hơn là liều mạng chống Putin.
Đáng nói hơn, khi phương Tây áp dụng lệnh trừng phạt một cách từ từ, Nga lại có thời gian xoay sở. Họ thúc đẩy sản xuất trong nước để thay thế hàng nhập khẩu. Nông dân, nhà sản xuất phô mai Nga từng được hưởng lợi rõ rệt sau cấm vận thời Obama. Nga cũng tìm thị trường mới, hợp tác chặt với những quốc gia vốn đã bị Mỹ cấm vận như Iran – nay là đối tác chủ lực trong chiến tranh drone.
Thế nhưng, các đời tổng thống Mỹ vẫn đặt niềm tin vào “chiếc gậy kinh tế”. Biden từng hứa sẽ tung đòn trừng phạt “hủy diệt”, nhưng rốt cuộc chỉ là nhiều vòng cấm vận ở mức vừa phải. Trump thì áp thêm thuế với cả Ấn Độ vì mua dầu Nga, và dọa đánh thuế lên các đối tác khác của Moscow. Năm này qua năm khác, bài cũ lại được diễn lại – chỉ khác người đọc.
Sai lầm về động cơ của Putin
Một điểm mù lớn của Trump – và nhiều nhà phân tích phương Tây – là cho rằng mọi người đều bị tiền chi phối. Thực tế, Putin yêu quyền lực hơn tiền bạc. Ông ta đạt được quyền lực trong nước bằng cách mở rộng lãnh thổ, và quyền lực trên trường quốc tế bằng cách khiến các lãnh đạo khác phải e dè.
Mỗi lần được ngồi ngang bàn với tổng thống Mỹ, Putin đã đạt một chiến thắng biểu tượng. Đặc biệt nếu cuộc gặp diễn ra mà không có Zelensky, lại càng củng cố luận điệu của Nga: đây là cuộc chiến giữa Nga và Mỹ, còn Ukraine chỉ là quân cờ.
Trump, trong kịch bản đó, ngay khi bước vào phòng họp đã trao cho Putin phần thưởng vô giá. Nếu đàm phán thất bại, Putin chẳng mất gì; còn Trump thì chịu áp lực phải có “thành quả” – và dễ nhượng bộ.
Điều kiện “hòa bình” không bao giờ đổi
Những gì Nga đưa ra từ đầu 2022 đến nay gần như không thay đổi: đòi lãnh thổ (cả những vùng chưa chiếm), chấm dứt viện trợ quân sự cho Ukraine, cam kết Ukraine không bao giờ vào NATO, và thay đổi chính quyền Kyiv.
Trump có thể chấp nhận những điều đó. Nhưng Zelensky thì không. Và Putin chẳng có lý do gì để bớt đòi hỏi.
Nếu hai bên có ký được “thỏa thuận ngừng bắn”, nhiều khả năng đó sẽ chỉ là một khoảng nghỉ cho Nga tái tổ chức trước khi tấn công tiếp. Hoặc một “lệnh ngừng không kích” – giúp Kyiv và Odesa tạm yên, nhưng cũng ngăn Ukraine tấn công vào sâu lãnh thổ Nga, tức tước đi lợi thế duy nhất đang khiến Putin lo lắng.
Cuộc chiến không hồi kết
Khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Nga bằng drone là con bài mặc cả lớn nhất của Ukraine. Nếu mất nó, chiến tranh sẽ trở nên xa vời với dân Nga, và áp lực lên Kremlin sẽ giảm hẳn.
Putin chẳng ngại kéo dài chiến tranh hàng chục năm. Chính quyền Nga từng nhắc đến cuộc chiến của Pyotr Đại đế với Thụy Điển kéo dài 21 năm, như một phép so sánh “truyền cảm hứng”. Một cuộc chiến “vĩnh viễn” hoàn toàn nằm trong tính toán.
Và trên thực tế, nó đã là một cuộc chiến vĩnh viễn. Bộ phim tài liệu “2000 Mét tới Andriivka” của đạo diễn Ukraine Mstyslav Chernov cho thấy sự khốc liệt đến nghẹt thở: mất nhiều tháng để giành lại một ngôi làng nhỏ, chiến đấu từng mét đất, từng chiến hào, trong bùn lầy và đổ nát.
Hình ảnh ấy bị chen ngang bởi giọng các bình luận viên phương Tây: “Có lẽ Ukraine nên nghĩ đến phương án khác…”, “Có lẽ nhượng đất để đổi lấy hòa bình…”. Nhưng thực tế, nhượng đất chỉ là mở đường cho một vòng tấn công mới.
Lối thoát thực sự
Sự thật khó nuốt: Ukraine không thể thắng nếu chiến tranh cứ diễn ra theo cách hiện tại. Và nó sẽ kéo dài vô tận nếu phương Tây tiếp tục chọn “đánh cờ” với các công cụ kinh tế đã thất bại suốt hàng thập kỷ.
Cách duy nhất buộc Putin đàm phán nghiêm túc là đặt ông ta trước nguy cơ thất bại quân sự. Không phải thất bại trên bàn tính GDP, mà là thất bại ngoài chiến trường. Cho đến khi đó, mọi “ván cờ” hòa bình chỉ là màn diễn lặp lại – với những diễn viên khác, nhưng kịch bản y nguyên.
Trump có thể làm mọi thứ rầm rộ hơn, ồn ào hơn, và thu hút nhiều ống kính hơn. Nhưng về bản chất, ông vẫn đang chơi cùng một trò chơi cũ mà các tổng thống trước đã chơi – và thua.
