Tuần trước, nước Mỹ kỷ niệm 80 năm ngày hai quả bom nguyên tử chấm dứt Thế chiến II. Nhưng lễ kỷ niệm này diễn ra vào một thời điểm thật kỳ lạ. Bởi mỗi khi nhắc đến Hiroshima và Nagasaki, ta không thể không nhớ đến câu chuyện kỳ diệu phía sau: Manhattan Project – dự án đã khai sinh ra vũ khí hạt nhân.
Manhattan Project là một kỳ tích. Đó là câu chuyện vĩ đại về trí tuệ, nỗ lực và sự phối hợp chưa từng có trong lịch sử. Nhưng thật nghịch lý, nền tảng nghiên cứu – thứ di sản quý giá nhất mà Manhattan Project để lại – lại đang bị chính quyền Trump từng bước tháo dỡ. Văn hóa nghiên cứu, hợp tác khoa học – vốn là động cơ thúc đẩy thịnh vượng của Mỹ suốt nhiều thập kỷ – đang bị bỏ rơi.
Một phép màu mang tên Manhattan Project
Điều đáng ngạc nhiên là Manhattan Project đã từng suýt không xảy ra. Từ 1939 đến 1941, quân đội Mỹ tỏ ra hoàn toàn không mặn mà với ý tưởng chế tạo bom nguyên tử. Khi ấy, một nhóm nhỏ các nhà khoa học – hầu hết là người Do Thái tị nạn từ châu Âu của Hitler – gồm Albert Einstein, Eugene Wigner, Edward Teller… đã tìm đến chính phủ. Họ giải thích về khám phá mới: phản ứng phân hạch hạt nhân, nguy cơ Hitler chế tạo bom trước, và lời cảnh báo khẩn thiết.
Nhưng quân đội vẫn thờ ơ. Wigner nhớ lại: “Các đại tá khá lạnh lùng. Họ mỉm cười thân thiện, nhưng chẳng ai tin sẽ có một quả bom nguyên tử trong đời này.” Một đại tá thậm chí còn mỉa mai: ông sẽ thưởng 10.000 USD cho ai chế được “tia tử thần” và chứng minh bằng cách… giết một con dê – hàm ý dự án ấy khả thi hơn bom hạt nhân.
Sự thúc đẩy đến từ những người đã sống qua chế độ độc tài không phải ngẫu nhiên. Họ – những người sinh ra ở Hungary, Đức, Ý – hiểu rằng ở các quốc gia toàn trị, khoa học luôn bị huy động cho chiến tranh. Trong khi đó, các nhà khoa học Mỹ sinh ra và lớn lên trong tự do chưa từng nghĩ rằng nghiên cứu thuần túy có thể trở thành vũ khí.
Khi nước Mỹ bừng tỉnh
Vài năm sau, thái độ ấy thay đổi chóng mặt. Manhattan Project trở thành một chiến dịch khổng lồ: 2 tỷ USD ngân sách, hàng trăm nghìn nhân công, trải dài từ Oak Ridge (Tennessee) đến Los Alamos (New Mexico). Cùng thời gian đó, Phòng thí nghiệm Bức xạ MIT (Rad Lab) tiên phong công nghệ radar, góp phần thay đổi cán cân chiến tranh.
Chiến tranh kết thúc, nước Mỹ bước vào kỷ nguyên mới: khoa học được chính phủ hỗ trợ trở thành trụ cột sức mạnh quốc gia. Từ nền tảng này, hàng loạt tổ chức ra đời: các phòng thí nghiệm quốc gia ở Oak Ridge, Los Alamos, Berkeley; Quỹ Khoa học Quốc gia (1950); DARPA (1958); NASA; Viện Y tế Quốc gia (NIH)… Chỉ cần một khoản đầu tư khiêm tốn, Mỹ đã thu về những thành quả làm thay đổi thế giới: internet, GPS, công nghệ mRNA.
Di sản bị bào mòn
Ngày nay, khi Trung Quốc tăng tốc đầu tư R&D, chính quyền Trump lại chọn con đường ngược lại: cắt giảm mạnh ngân sách cho Quỹ Khoa học Quốc gia, tấn công các trường đại học, khiến nhiều phòng thí nghiệm khoa học và y tế phải thu hẹp hoặc đóng cửa. Các chương trình phát triển năng lượng sạch như pin mặt trời, xe điện – lĩnh vực mà cả thế giới đang chạy đua – bị kìm hãm. Ngay cả những nhu cầu thiết yếu như dự báo thời tiết, thu thập dữ liệu khoa học cũng bị ảnh hưởng.
Các thành tựu y tế công cộng như fluor hóa nước, tiêm chủng bắt buộc cho trẻ em bị xem xét đảo ngược. Những nghiên cứu đột phá sắp tới – từ liệu pháp mRNA cho ung thư não, ung thư tụy – đối diện nguy cơ mất vốn. Cùng lúc đó, chính sách nhập cư bị siết chặt, hạn chế sinh viên và nhà khoa học quốc tế – chính những người từng làm nên thành công của Manhattan Project.
Sức mạnh của người nhập cư và trí tuệ mở
Suốt thế kỷ 20, Mỹ trở thành điểm đến của các bộ óc xuất sắc toàn cầu nhờ vào các trường đại học hàng đầu, môi trường khoa học cởi mở và nền dân chủ. Fermi, Wigner, Teller – những nhân vật then chốt của Manhattan Project – đều là người nhập cư.
Ngay cả các tập đoàn khổng lồ hiện nay cũng in dấu chân nhập cư: Steve Jobs (Apple) là con trai của người Syria, Sergey Brin (Google) sinh tại Moscow, Jensen Huang (Nvidia) sinh ở Đài Loan, Jeff Bezos (Amazon) nhận được khoản đầu tư ban đầu từ cha nuôi là người Cuba tị nạn.
Thế nhưng, trong khi ca ngợi Operation Warp Speed – nỗ lực vaccine Covid-19 nhanh kỷ lục năm 2020 – chính quyền Trump lại phá bỏ mô hình hợp tác khoa học công – tư đã chứng minh hiệu quả. Những nhân vật thành công nhờ di sản khoa học này, từ Elon Musk (từng là sinh viên nhập cư) đến Marc Andreessen (Netscape ra đời nhờ vốn NSF), giờ cũng ít bảo vệ nền tảng ấy.
Ngã rẽ trước kỷ nguyên mới
Thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của những đột phá trí tuệ nhân tạo, tiềm năng thay đổi sâu rộng như năng lượng hạt nhân đã từng làm. Nhưng lợi thế khoa học của Mỹ có giữ được hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.
Nếu Manhattan Project là câu chuyện về việc nước Mỹ biết lắng nghe, dám thay đổi và huy động trí tuệ toàn cầu, thì hiện tại lại là câu chuyện về việc quay lưng với chính sức mạnh ấy. Và lịch sử cho thấy: khi một quốc gia từ bỏ nền tảng khoa học – công nghệ, họ không chỉ đánh mất tương lai thịnh vượng, mà còn có thể đánh mất vị thế của mình trên thế giới.
