Tác giả bài gốc: Sophia Besch, Jeremy Shapiro
Trong bối cảnh Donald Trump trở lại Nhà Trắng, những diễn biến đầu tiên của nhiệm kỳ hai đã cho thấy các đồng minh châu Âu sắp đối mặt với một giai đoạn đầy bất ổn và khó lường hơn hẳn so với nhiệm kỳ đầu. Tuyên bố mang tính “thôn tính” Greenland và từ chối loại trừ các biện pháp quân sự hoặc trừng phạt kinh tế để giành quyền kiểm soát hòn đảo này đã trở thành phép thử đầu tiên cho sự đoàn kết, sáng tạo và quyết tâm của châu Âu.
Dưới đây là bức tranh tổng quan về diễn biến câu chuyện Greenland, cách các quốc gia châu Âu phản ứng, cũng như bài toán sống còn: Châu Âu sẽ cần “kịch bản” gì để ứng phó với một Trump 2.0 cứng rắn và thiếu khoan nhượng hơn bao giờ hết?
Thách thức mới và “nỗi ám ảnh” Greenland
Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Donald Trump đã kịp để lại dấu ấn về một loạt chính sách khó lường, không chỉ đối với đối thủ như Trung Quốc, Nga mà còn với cả các đồng minh truyền thống như châu Âu. Tuy nhiên, bước sang nhiệm kỳ hai, mọi thứ dường như còn trở nên gay gắt hơn.
Ngay từ những tuần đầu, Trump không ngần ngại tuyên bố ý muốn “tiếp quản” Greenland, hòn đảo tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch. Ông công khai nhận định rằng Greenland có tầm quan trọng chiến lược hàng đầu vì vị trí địa lý và tài nguyên thiên nhiên. Chưa hết, Trump không loại trừ khả năng dùng quân sự hoặc trừng phạt kinh tế để gây sức ép, nếu Đan Mạch và Greenland không “thiện chí” nhượng lại hòn đảo.
Rõ ràng, Copenhagen (chính phủ Đan Mạch) đang phải gồng mình tìm cách né tránh một cuộc khủng hoảng ngoại giao nghiêm trọng. Trong khi đó, các nước châu Âu theo dõi sát sao: Nếu “tấn công” Greenland chỉ là phát súng mở màn, ai sẽ là nạn nhân kế tiếp trong danh sách “áp lực” của Trump?
Tuy nhiên, lựa chọn chiến lược của châu Âu trong nhiệm kỳ một – thường là “xoa dịu, trì hoãn, phân tâm” – có lẽ khó lòng lặp lại và thành công trong lần này.
Khi “xoa dịu, chờ đợi” không còn hữu hiệu
Hồi năm 2019, khi Trump lần đầu úp mở ý định mua Greenland, các nhà hoạch định chính sách châu Âu đã thử áp dụng phương pháp họ quen dùng: “Nhún nhường, tâng bốc, đưa sự việc vào quy trình hành chính phức tạp để Trump sớm quên đi.”
Thực tế, chiến lược này từng được dùng trong nhiều chủ đề gai góc, chẳng hạn vấn đề hạt nhân Iran: Châu Âu thừa nhận thỏa thuận với Iran còn thiếu sót theo góc nhìn của Trump, rồi khởi động quy trình đàm phán với Bộ Ngoại giao Mỹ để “sửa lỗi,” hy vọng kéo dài thời gian đến khi Trump chán. Tuy nhiên, đến cuối cùng, ông vẫn rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, bất chấp nỗ lực và tiến triển mà các bên liên quan đạt được.
Bối cảnh hiện tại còn tồi tệ hơn: Trump 2.0 được “nâng cấp” với đội ngũ thân tín, trung thành và quyết liệt. Nhiều nhân sự “kiềm chế” Trump trước kia đã rời hoặc bị sa thải, nên khả năng trì hoãn, xoa dịu hay “phân tâm” tổng thống càng trở nên mong manh.
Với trường hợp Greenland, châu Âu – đặc biệt là Đan Mạch – đã nhanh chóng triển khai biện pháp như: cam kết tăng chi tiêu quốc phòng vùng Bắc Cực, ủng hộ mở rộng hiện diện quân sự của Mỹ tại Greenland và thậm chí NATO cũng đề xuất triển khai lực lượng vào khu vực để bảo vệ an ninh chung. Mục tiêu: Thuyết phục Trump rằng việc chiếm hòn đảo này không còn cần thiết, vì lợi ích quân sự – kinh tế có thể đạt được bằng cách hợp tác.
Nhưng tất cả dường như không đủ đối với một Donald Trump đang quyết tâm tạo dấu ấn lịch sử của riêng mình.
“Mua” Greenland hay thể hiện sức mạnh?
Trump không còn dừng lại ở toan tính thông thường về lợi ích kinh tế, quân sự. Theo quan điểm của ông, “thôn tính” Greenland còn là cú hích để ghi tên vào lịch sử, giống cách William Seward mua Alaska năm 1867.
Trong cuốn “The Divider: Trump in the White House, 2017-2021,” hai nhà báo Peter Baker và Susan Glasser cho biết Trump xem Greenland như một “thương vụ bất động sản vĩ đại,” vừa củng cố di sản chính trị, vừa đáp ứng “bản năng bành trướng” muốn thống trị vùng lân cận của nước Mỹ.
Dĩ nhiên, Đan Mạch và chính quyền Greenland nhiều lần khẳng định “không bán”. Song, Tổng thống Mỹ luôn có những “con bài” để ép buộc:
- Quân sự: Tăng cường hiện diện quân đội, biến việc đóng quân nhỏ lẻ thành áp lực an ninh.
- Kinh tế: Đe dọa trừng phạt, áp thuế, cô lập hoặc tung ra vô số “chiêu bài” nhằm phá hoại kinh tế Đan Mạch.
- Chính trị – xã hội: Phía Mỹ (hoặc giới tỷ phú ủng hộ Trump) có thể bơm tiền, gây ảnh hưởng đến cử tri, lôi kéo các nhóm lợi ích tại Greenland, nơi vốn có tài nguyên quý như đất hiếm, graphite, lithium.
Greenland đã siết chặt luật chống can thiệp bầu cử, và chính quyền địa phương nhấn mạnh họ có tiêu chuẩn lao động, môi trường cao. Thế nhưng, tiền bạc dồi dào từ các tỷ phú và mối liên kết kinh doanh của gia đình Trump có thể dần bào mòn sức đề kháng, nhất là khi họ liên tục tung các đề nghị “khó chối từ.”
Khi “người lớn” không còn ở trong phòng
So với giai đoạn 2017-2021, nhiệm kỳ hai của Trump không còn bóng dáng “người lớn” làm “thanh chắn.” Như giai đoạn đầu, nhiều nhân vật từng cố gắng “kềm giữ” Trump (cố vấn, bộ trưởng có quan điểm ôn hòa hơn) đã rời đi. Nay, đội ngũ của ông phần lớn là những người trung thành tuyệt đối.
Trump vì thế càng thể hiện bản chất một “kẻ bắt nạt” bạo liệt hơn, sẵn sàng đe dọa cả đồng minh như Canada, Đan Mạch, thậm chí các khu vực nhạy cảm như Panama hay Gaza. Trong nước, ông thực hiện những đòn tấn công vào chính phủ liên bang, thanh lọc bộ máy để loại bỏ phần tử bất đồng.
Cần nhớ, trong nhiệm kỳ đầu, một số quyết định bốc đồng của Trump còn bị “hãm phanh” hoặc làm chệch hướng bởi đội ngũ nhiều kinh nghiệm. Nay, “lưới an toàn” ấy gần như không còn. Điều đó có nghĩa:
- Chiến lược “xoa dịu, trì hoãn” sẽ khó thực hiện vì sẽ không có quan chức nào đứng về phía châu Âu, lén lút trì hoãn hay đưa vấn đề vào quy trình quan liêu để chờ ông đổi ý.
- Trump có thể đẩy kịch bản xung đột xa hơn so với nhiệm kỳ trước, vì không ai dám nói “không” hoặc cố cản trở quyết định của ông.
- Mối liên hệ giữa lợi ích kinh doanh và chính trị sẽ càng gắn chặt, đặc biệt trong trường hợp Greenland với trữ lượng khoáng sản quý. Nếu các nhà đầu tư “thân Trump” “ngửi thấy mùi lợi nhuận,” họ sẽ càng thúc ép ông chiếm quyền kiểm soát hòn đảo.
Hậu quả: Nếu châu Âu tiếp tục thiếu thống nhất và kiên quyết, viễn cảnh Greenland bị “vẽ lại” trong tấm bản đồ Mỹ không còn bất khả thi. Và đó có thể là tiền lệ nguy hiểm, khi Mỹ trở thành một cường quốc “bất chấp chủ quyền” không thua kém Nga, trong cách mà Moscow coi thường ranh giới hay ý chí người dân nước nhỏ hơn.
Nguy cơ vong thân của châu Âu
Cuộc khủng hoảng này không chỉ dừng ở câu chuyện Greenland. Nếu Trump thành công trong việc ép Đan Mạch nhượng hòn đảo, hệ thống an ninh tập thể do NATO đứng đầu có nguy cơ biến thành “hình thức bảo kê”: Chi tiền cho Mỹ hoặc nhân nhượng mọi đòi hỏi, nếu không muốn “nếm đòn” trừng phạt.
Một số chính khách Mỹ như Marco Rubio (được nhiều người kỳ vọng sẽ tiết chế Trump) nay cũng “nâng giọng” ủng hộ chuyện nắm quyền kiểm soát Greenland: “Chúng ta đã sẵn gánh trách nhiệm bảo vệ Greenland, vậy chi bằng phải có nhiều quyền quyết định.”
Đến lúc đó, khái niệm “liên minh dân chủ” có thể trượt sang dạng “hiệp ước Warsaw” mới – nơi “nước lớn” áp đặt những điều kiện chính trị, biến nước nhỏ thành phụ thuộc. Khi ấy, khả năng đàm phán các vấn đề quan trọng như thuế quan, quy tắc số hóa, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp sẽ mờ mịt; châu Âu sẽ mất dần tiếng nói trước những bước đi cứng rắn từ Washington.
Rốt cuộc, nhiều nước EU có thể tự hỏi: Liệu mai này, Iceland hoặc bất kỳ lãnh thổ nào khác trong khu vực Bắc Đại Tây Dương cũng có thể bị “để mắt” và hứng chịu số phận tương tự?
Châu Âu cần mạnh mẽ để “xuống thang”
Để tránh cơn ác mộng Greenland trở thành “tiền lệ” nguy hiểm, châu Âu bắt buộc phải thay đổi kịch bản. Thay vì nhẫn nhục, họ cần “ăn miếng trả miếng” ở mức nhất định để Donald Trump không thể mặc nhiên bắt nạt.
Trong khoa học chính trị, có khái niệm “escalate to de-escalate” (tạm dịch: leo thang để buộc đối phương giảm leo thang). Mặc dù điều này đi ngược truyền thống ngoại giao mềm mỏng, nó lại tỏ ra hiệu quả khi đối diện kẻ quen hành xử như “kẻ bắt nạt.”
Nếu châu Âu tiếp tục tỏ ra yếu ớt, Trump sẽ càng táo bạo, đòi hỏi ngày một leo thang. Cũng chính vì thế, chìa khóa là phải gửi thông điệp rằng, nếu Mỹ đẩy một nước EU (ở đây là Đan Mạch) vào chân tường, EU cũng có biện pháp đáp trả nhằm gây thiệt hại cho lợi ích kinh tế, quân sự hoặc địa chính trị của Mỹ.
Bài Liên Quan
Ví dụ về những lá bài mà châu Âu có thể “giơ cao”
- Hợp tác với Trung Quốc: Tổ chức một hội nghị quốc tế về công nghệ khí hậu và tài nguyên khoáng sản ở Copenhagen, mời phái đoàn Trung Quốc cấp cao tham dự. Việc này không nhất thiết trao quyền khai thác cho Bắc Kinh, nhưng hình ảnh EU dang rộng cánh tay với “đối thủ” của Mỹ có thể khiến Trump chùn bước.
- Rút giấy phép khai thác: Đe dọa thu hồi hoặc không gia hạn các giấy phép khai thác tại Greenland đối với doanh nghiệp Mỹ (dù hiện chỉ có một dự án chính thức, nhưng không cần nêu rõ con số). Động thái này nhằm đánh vào tham vọng kinh tế của Trump và các nhà đầu tư thân cận.
- Trục xuất hoặc hạn chế quân sự: Đe dọa đóng cửa căn cứ quân sự của Mỹ ở Greenland (Pituffik Space Force Base), buộc các lực lượng Mỹ phải rời đi. Đây là “quân át chủ bài” vì nó động chạm trực tiếp tới khả năng hiện diện của Mỹ tại Bắc Cực.
- Liên kết vấn đề Greenland với đàm phán thương mại: EU có thể tuyên bố, “Nếu Washington gây tổn hại đến chủ quyền của một quốc gia thành viên, chúng tôi sẽ trả đũa trong mọi cuộc đàm phán về thuế quan, sản phẩm công nghệ và các lĩnh vực then chốt.”
Dĩ nhiên, mặt trái là châu Âu cần sự đồng thuận nội khối. Ngay lúc này, chỉ có Đan Mạch thật sự “nóng ruột,” còn nhiều nước EU khác muốn né tránh xung đột với Trump. Nhất là những thành viên Đông Âu có xu hướng gần gũi với Mỹ, hoặc các quốc gia lo sợ mình sẽ trở thành mục tiêu tiếp theo nếu đối đầu với Trump.
Châu Âu vẫn còn “ngại” vì sợ làm xấu đi quan hệ với đồng minh chiến lược, người đảm bảo an ninh lục địa già suốt nhiều thập kỷ qua. Nhưng, nếu châu Âu không cứng rắn, có lẽ họ sẽ phải trả giá bằng cả danh dự và chủ quyền.
Thực tế chứng minh, nhượng bộ càng nhiều, Trump càng lấn tới. Trong khối NATO, khi một số nước cố gắng đáp ứng yêu cầu chi 2% GDP cho quốc phòng, Trump tiếp tục đòi nâng lên 3% rồi 5%. Nếu biến “cú đánh Greenland” thành tiền lệ, mai này ông có thể tùy tiện “gõ cửa” Iceland, Svalbard (Na Uy) hay thậm chí vùng lãnh thổ Pháp hải ngoại, với lý do “vì lợi ích an ninh nước Mỹ.”
Kết luận
Greenland có thể chỉ là một câu chuyện mở đầu cho một chuỗi kịch bản gai góc hơn mà Donald Trump sẽ áp đặt lên châu Âu. Tuyên bố muốn mua hòn đảo, sẵn sàng đe dọa dùng cả vũ lực lẫn trừng phạt kinh tế – tất cả cho thấy một nhiệm kỳ mới khốc liệt, với những ai vẫn còn lạc quan rằng “Trump rồi sẽ quên hoặc đổi ý.”
Nếu châu Âu chọn lựa tiếp tục “cúi đầu”, họ khó tránh khỏi viễn cảnh trở thành “chư hầu” của một nước Mỹ mang tư duy bành trướng. Nhưng nếu giữ vững tinh thần đoàn kết và dám cứng rắn, châu Âu có thể buộc Trump phải tính toán lại, hoặc ít nhất cũng tạo dựng vị thế đàm phán bình đẳng hơn.
Nhìn vào bài học “bắt nạt” này, Copenhagen hay Brussels rất có thể rút ra kết luận: “Kẻ bắt nạt” sẽ chỉ dừng lại khi vấp phải sức mạnh phản kháng. Và năng lực phản kháng ấy, châu Âu đang hoàn toàn có – chỉ cần họ đủ quyết tâm để sử dụng.
